Vir die gemiddelde Suid-Afrikaanse boer voel die wetgewing van die Mededingingskommissie dikwels ver verwyder van die daaglikse realiteit op die plaas. ’n Historiese regulasie deur Parks Tau, Minister van Handel, Nywerheid en Mededinging, is egter besig om die speelveld vir ons landbou-uitvoerders permanent te verander.
Volgens Theo Boshoff, hoofuitvoerende beampte van Agbiz, en Wolfe Braude, bestuurder van die Agbiz vrugte-afdeling, is die nuwe vrystelling ’n deurslaggewende stap om die sektor se mededingendheid te herwin. Dit kom op ’n tydstip wanneer Suid-Afrikaanse uitvoerders te kampe het met ’n samevloeiing van wêreldwye tariefveranderings en binnelandse logistieke struikelblokke.
Hoekom is dit nodig?
Die realiteit is dat Suid-Afrikaanse landbouprodukte – van sitrus en wyn tot neute en graan – dikwels teen ’n nadeel meeding. Terwyl ander lande se regerings hul uitvoerders lank reeds toelaat om kragte saam te span, moes Suid-Afrikaners tot onlangs uiters versigtig wees om nie die Mededingingswet te oortree wanneer hulle oor logistiek of bemarking wou saamwerk nie.
Boshoff en Braude wys daarop dat Suid-Afrika sonder hierdie vrystelling dikwels in ’n benadeelde posisie geplaas is in vergelyking met ander uitvoerlande wat groter regulatoriese toegewings geniet. Die nuwe regulasies is spesifiek daarop gemik om die ekonomiese impak van internasionale tariewe te versag en die bedryf se veerkragtigheid te versterk.
Die “Groot Wen” vir die Uitvoerder
Die vrystelling fokus op drie kritieke areas waar samewerking nou wettig en prakties moontlik is:
Logistieke bedingingsmag:
Suid-Afrika se hawens en spoorlyne is onder druk. Uitvoerders kan nou wettiglik logistieke koste soos verskeping, berging en inspeksiedienste deel. Deur volumes te kombineer, kry produsente groter hefboom om beter tariewe en diensvlakke by skeepslyne te beding.
Gedeelde inligting:
Uitvoerders kan nou markintelligensie en tegniese standaarde deel sonder die vrees vir vervolging. Dit is van groot waarde in markte met streng fitosanitêre vereistes.
Gesamentlike bemarking:
Suid-Afrikaanse produkte kan nou met ’n meer eenvormige stem na die buiteland tree. Groter volumes kan gekontrakteer word, wat deure oopmaak na groot markte soos China en Indië, waar konsekwente en grootskaalse voorsiening vereis word.
Vir watter produkte geld dit?
Die vrystelling is wyd van toepassing op feitlik die hele uitvoergerigte landbousektor. Dit sluit onder meer in:
-
Vrugte en wyn: Sitrus, sagtevrugte, tafeldruiwe en subtropiese vrugte soos avokado’s.
-
Boomneute: Veral makadamias en pekanneute.
-
Akkerbou: Mielies en sojabone vir grootmaatuitvoere.
-
Lewende hawe: Rooivleis-uitvoere na die Midde-Ooste, asook wol en bokhaar.
Veiligheidsmaatreëls bly in plek
Dit is belangrik om te beklemtoon dat hierdie nie ’n vrypas vir onregverdige handelspraktyke is nie. Die minister se aankondiging is duidelik: die vrystelling is bedoel om groei te bevorder, nie om plaaslike verbruikers te benadeel nie. Prysvasstelling in die binnelandse mark en doelbewuste markverdeling – waar mededingers ooreenkom om nie in mekaar se plaaslike gebiede te verkoop nie – bly streng verbode. Samewerking word slegs toegelaat vir aktiwiteite wat direk op die bevordering van uitvoere gerig is.
Wetlike raamwerk
Die nuwe regulasies staan amptelik bekend as die Vrystelling vir die Bevordering van Uitvoere, 2025 (Block Exemption for the Promotion of Exports, 2025). Dit is uitgevaardig kragtens Artikel 10(10) van die Mededingingswet (Wet 89 van 1998) en is op 12 Desember 2025 in die Staatskoerant gepubliseer. Hierdie “blokvrystelling” verminder administratiewe rompslomp deurdat uitvoerders nie meer vir elke projek individueel hoef aansoek te doen nie.
Die pad vorentoe
Vir die landboubedryf bied hierdie vrystelling die geleentheid om van blote oorlewing na volhoubare groei te beweeg. Soos die leierskap by Agbiz tereg opmerk, is dit ’n noodsaaklike hulpmiddel om die uitdagings van die internasionale mark die hoof te bied en nuwe uitvoergeleenthede te ontsluit.