Terwyl die nasionale nuusblaaie hoofsaaklik fokus op damme wat hul volle kapasiteit bereik het, wys droë toestande in die Wes-Kaapse binneland ’n heel ander prentjie. Vir die provinsie se boere is Januarie 2026 ’n tyd van krisisbestuur. Die voortbestaan van duisende hektaar se boorde, wingerde en ander hoëwaarde-gewasse is onder druk.
Brandpunte: Ladismith en Calitzdorp
Die noodtoestand in die Kannaland-distrik het reeds teen die einde van Desember 2025 ’n kritieke breekpunt bereik. Ladismith het die nuwe jaar onder strawwe Vlak 4-waterbeperkings betree, nadat die munisipaliteit voor Kersfees bevestig het dat bestaande waterreserwes nie meer aan basiese vraag kan voldoen nie. Die Prinsrivierdam het van naby 90% vroeër in 2025 tot onder 10% teen jaareinde gedaal.
Vir die streek se suiwelboere, appelkoos- en pruimprodusente, asook wyndruifboere, is damwater nou feitlik uitgeput. Grondwater dien as die laaste oorblywende lewenslyn. Hierdie afhanklikheid van boorgate het egter ’n verdere krisis ontketen. Boere rapporteer dat ondergrondse waterbronne stadiger aanvul, en dat boorgate onder volgehoue druk wisselvallig vloei of selfs tydelik opdroog. In sommige gebiede neem soutvlakke ook toe, wat die risiko vir skade aan sensitiewe wortelstelsels verhoog.
In Calitzdorp is die prentjie ewe kommerwekkend. Die Calitzdorpdam staan op ongeveer 33%, terwyl die Gamkapoortdam tot byna 3% gedaal het. Lusernboere, asook produsente van tafeldruiwe en vye, veg ’n opdraande stryd om oeste te beskerm en produksie volhoubaar te hou.
Swellendam en die Tuinroete: Die druk versprei
Selfs streke wat gewoonlik oor genoeg water beskik, ervaar nou toenemende druk. In Swellendam, waar die Buffeljagsdam ’n diverse landbou-ekonomie ondersteun, raak die dalende watervlakke al meer tasbaar. Benewens grootskaalse suiwel- en sitrusboerdery is die gebied ook bekend vir waardevolle groentesaadproduksie, amandels en gespesialiseerde bessieplase. Die vinnige daling in damvlakke gedurende Desember dwing boere om elke druppel met uiterste presisie te bestuur.
Verder oos het die Tuinroetedam by George tot onder 50% gedaal, wat tot Vlak 2C-beperkings gelei het. Dit raak nie net huishoudings nie, maar ook die streek se hops- en avokadoproduksie. In De Rust en Dysselsdorp geld selfs strenger Vlak 6-beperkings, wat boere wat met volstruise en kleinvee boer, ernstig raak. Ook in Oudtshoorn is daar groeiende kommer oor die vinnige daling van die Raubenheimerdam.
Infrastruktuur: ’n Stelsel aan ’n draadjie
Die fokus val toenemend op die kwesbaarheid van water-infrastruktuur. In Ladismith is daar byvoorbeeld 11 strategiese boorgate, waarvan slegs ses tans betroubaar funksioneer. Meganiese probleme, saam met ononderbroke gebruik en dalende watertafels, plaas die streek se watersekuriteit op ’n mespunt.
Ook die Floriskraaldam naby Laingsburg, ’n belangrike bron vir besproeiing vir boere verder stroomaf in die Klein-Karoo, toon kommerwekkende lae vlakke. Met die dam op sowat 22% word boere in die hele opvangsgebied—van graanprodusente tot veeboere—gedwing om toenemend op grondwater staat te maak.
Die pad na doeltreffende waterbestuur
In ’n klimaat van toenemende skaarsheid is toegang tot water alleen nie meer voldoende nie; presiese bestuur is noodsaaklik. Die tradisionele praktyk om damme en boorgate fisies te inspekteer, is tydrowend, duur en riskant.
Moderne moniteringstegnologie maak dit moontlik om reservoir- en boorgatvlakke op ’n gereelde basis, selfs elke 30 minute, digitaal dop te hou. Hierdie toegang tot opgedateerde data op ’n slimfoon beteken dat lekkasies, pomp-probleme of ongewone verbruik vinnig opgespoor kan word—’n kritieke voordeel waar elke liter tel. (Sien die artkel van Sensoru)
In ’n seisoen waar elke druppel en elke funksionerende boorgat deurslaggewend is, is raaiwerk nie meer ’n opsie nie. Die toekoms van volhoubare boerdery in die Wes-Kaap lê in beheer en insig—want wat nie gemeet word nie, kan nie bestuur word nie.