AgriSA verwelkom die amptelike publikasie van die Nasionale Energiereguleerder van Suid-Afrika (NERSA) se Konsep Markondersoekverslag oor vaste koste en Eskom se Kleinhandeltariefplan (RTP). Vir Suid-Afrika se primêre voedselprodusente is hierdie verslag nie bloot nog ’n stuk burokratiese papierwerk nie, maar ’n deurslaggewende institusionele erkenning van ’n krisis wat landelike ekonomieë reeds lank onder druk plaas. Die formele bevindings bevestig nou wetenskaplik die ernstige bekommernisse wat AgriSA en sy venote deurgaans geopper het: dat onlangse tariefhervormings ’n heeltemal oneweredige, onbillike en nadelige impak op die landbousektor het.
Hoewel die nasionale verskuiwing na meer koste-reflektiewe tariewe in beginsel ekonomies gepas is vir netwerkvolhoubaarheid, het die praktiese implementering daarvan rampspoedige, onbedoelde gevolge vir die voedselproduksieketting gehad. Die ondersoek erken spesifiek dat besproeiingsintensiewe boerderye bitter min operasionele buigsaamheid of die vermoë beskik om hul elektrisiteitsvraag na buite spitstye te verskuif. Gewasse kan nie wag vir koeler ure as die son brand nie. Gevolglik het die ingrypende veranderinge aan Eskom se Tyd-van-Gebruik (TOU) tariefstruktuur die direkte produksiekoste vir boere die hoogte in laat jaag.
Die data wat deur AgriSA en sy lidorganisasies, waaronder SA Canegrowers en Graan SA, voorgelê is, skets ’n skokkende prentjie. Die amptelike syfers wys dat ’n tipiese 250 kVA-besproeiingsboerdery se jaarlikse elektrisiteitskoste binne ’n enkele seisoen van ongeveer R408 000 tot R539 000 toegeneem het. Dit verteenwoordig ’n massiewe en onvolhoubare styging van 32% binne slegs ‘n paar maande. Hierdie drastiese sprong het daartoe gelei dat elektrisiteit nou, onmiddellik ná arbeid, die heel grootste individuele insetkoste vir die meeste besproeiingsboerderye in die land geword het.
“Die ondersoek bevestig uiteindelik op skrif dit wat boere al maande lank op grondvlak aan hul eie sakke ervaar,” sê Jolanda Andrag, Hoof Bedryfsbeampte van AgriSA.
Waarom hierdie verslag belangrik is vir die boer se oorlewing
Vir die gewone boer is hierdie verslag om twee redes van kardinale belang. Dit gee die bedryf die nodige institusionele hefboomwerking om veranderinge af te dwing.
Dit bied ook die ondersoek se spesifieke aanbevelings ’n tasbare padkaart na verligting. NERSA stel nou voor dat kliëntklas-impakassesserings versterk word voordat tariefveranderings geïmplementeer word, gedetailleerde kliëntrekeningsimulasies uitgevoer word, en Tyd-van-Gebruik-tariewe hersien word vir sektore met beperkte operasionele buigsaamheid, soos landbou. Die verslag beveel ook aan dat kapasiteitsfooi-ontwerp herbeoordeel word om kliëntbenuttingsprofiele beter te weerspieël, bekostigbaarheids- en oorgangsmaatreëls ingestel word, en deursigtigheid regdeur die proses verbeter word.
Volgens Jolanda Andrag bied hierdie punte ’n grondslag vir ’n regverdiger prysraamwerk wat stelselvolhoubaarheid en landboumededingendheid ondersteun. AgriSA sal nou ten volle aan die openbare konsultasieproses deelneem om te verseker dat hierdie teoretiese aanbevelings so gou as moontlik in die praktyk omgeskakel word in blywende tariefhervormings wat boere se winsgewendheid en voedselproduksie beskerm.